Zakres diagnostyki może obejmować badania krwi, moczu oraz materiału pobranego z pochwy lub szyjki macicy. Nie wszystkie wymienione badania są potrzebne każdej pacjentce.

Badania hormonów płciowych

Badania hormonalne pomagają ocenić funkcjonowanie osi podwzgórze–przysadka–jajniki oraz przebieg cyklu miesiączkowego. Mogą być zalecane w przypadku nieregularnych miesiączek, podejrzenia zaburzeń owulacji, problemów z płodnością albo objawów nadmiaru androgenów.

W zależności od wskazań oznaczane mogą być między innymi:

• hormon folikulotropowy – FSH,
• hormon luteinizujący – LH,
• estradiol,
• progesteron,
• prolaktyna,
• testosteron,
• SHBG,
• androstendion,
• DHEA-S,
• hormon antymüllerowski – AMH.

FSH, LH i estradiol są często oceniane w pierwszych dniach cyklu. Progesteron oznacza się zazwyczaj w drugiej fazie cyklu, w terminie zależnym od przewidywanego momentu owulacji. Popularne określenie „progesteron w 21. dniu cyklu” odnosi się przede wszystkim do regularnego cyklu trwającego około 28 dni i nie jest odpowiednie dla każdej pacjentki.

Wyniki hormonów należy interpretować razem z dniem cyklu, długością cykli, objawami oraz informacją o przyjmowanych lekach. Nieprawidłowy wynik pojedynczego oznaczenia nie zawsze oznacza chorobę.

FSH i LH

FSH odpowiada między innymi za pobudzanie wzrostu pęcherzyków jajnikowych, natomiast LH uczestniczy w procesie owulacji i funkcjonowaniu ciałka żółtego.

Oznaczenie tych hormonów może być pomocne w diagnostyce:

• braku miesiączki,
• rzadkich miesiączek,
• zaburzeń owulacji,
• problemów z płodnością,
• przedwczesnego wygasania czynności jajników,
• niektórych zaburzeń przysadki.

Stężenia FSH i LH zmieniają się w trakcie cyklu, dlatego termin pobrania krwi powinien być zgodny z zaleceniem lekarza. Badania te nie zawsze są potrzebne do rozpoznania menopauzy, szczególnie u kobiet powyżej 45. roku życia z typowymi objawami.

Estradiol

Estradiol jest jednym z najważniejszych estrogenów w organizmie kobiety. Jego oznaczenie może być wykorzystywane w ocenie pracy jajników, dojrzewania pęcherzyków, zaburzeń miesiączkowania oraz w diagnostyce niepłodności.

Wynik estradiolu zależy od fazy cyklu. Dlatego nie powinien być oceniany bez informacji o dniu miesiączki i pozostałych wynikach hormonalnych.

Progesteron

Progesteron jest hormonem charakterystycznym dla drugiej fazy cyklu. Jego oznaczenie może być pomocne w potwierdzeniu, czy doszło do owulacji, oraz w ocenie funkcjonowania ciałka żółtego.

Termin badania powinien być dopasowany do długości cyklu. Najczęściej krew pobiera się około siedmiu dni przed spodziewaną miesiączką, a nie automatycznie u każdej kobiety w 21. dniu cyklu.

Prolaktyna

Prolaktyna wpływa między innymi na laktację oraz funkcjonowanie układu rozrodczego. Jej podwyższone stężenie może towarzyszyć zaburzeniom miesiączkowania, brakowi owulacji, problemom z płodnością albo wydzielaniu mleka poza okresem karmienia piersią.

Na wynik mogą wpływać stres, wysiłek, brak snu, współżycie, a także niektóre leki. Dlatego przed pobraniem warto odpocząć i postępować zgodnie z zaleceniami lekarza lub laboratorium.

AMH – ocena rezerwy jajnikowej

AMH jest hormonem wytwarzanym przez komórki pęcherzyków jajnikowych. Jego oznaczenie może być wykorzystywane jako jeden z elementów oceny rezerwy jajnikowej, szczególnie w diagnostyce niepłodności i przed planowanym leczeniem wspomagającym rozród.

Wynik AMH nie określa jednoznacznie, czy kobieta może naturalnie zajść w ciążę. Nie ocenia również jakości komórek jajowych. Powinien być analizowany razem z wiekiem pacjentki, obrazem USG jajników i pozostałymi wynikami.

Badania androgenów

Testosteron, SHBG, DHEA-S i androstendion mogą być oznaczane u pacjentek zgłaszających:

• nadmierne owłosienie,
• nasilony trądzik,
• wypadanie włosów o typie androgenowym,
• nieregularne miesiączki,
• podejrzenie zespołu policystycznych jajników,
• objawy wirylizacji.

Wyniki pomagają ustalić, czy nadmiar androgenów może mieć pochodzenie jajnikowe, nadnerczowe albo być związany z innymi zaburzeniami hormonalnymi.

Badania tarczycy w diagnostyce ginekologicznej

Zaburzenia czynności tarczycy mogą wpływać na regularność miesiączek, owulację, płodność oraz przebieg ciąży. Z tego względu lekarz może zalecić oznaczenie:

• TSH,
• FT4,
• czasami FT3,
• przeciwciał anty-TPO lub anty-TG, jeśli istnieją odpowiednie wskazania.

Sam wynik TSH nie zawsze wystarcza do pełnej oceny tarczycy. Zakres badań powinien być dostosowany do objawów, historii chorób tarczycy, ciąży oraz stosowanego leczenia.

Beta-hCG – potwierdzenie i ocena wczesnej ciąży

Beta-hCG jest hormonem wytwarzanym po zagnieżdżeniu zarodka. Oznaczenie jego stężenia we krwi może potwierdzić bardzo wczesną ciążę.

W określonych sytuacjach lekarz może zlecić powtórzenie badania po ustalonym czasie. Ocena zmiany stężenia beta-hCG może być wykorzystywana razem z badaniem USG w diagnostyce wczesnej ciąży.

Pojedynczy wynik nie pozwala zawsze jednoznacznie ocenić, czy ciąża rozwija się prawidłowo. Interpretacja zależy od czasu od owulacji, terminu ostatniej miesiączki, objawów oraz obrazu ultrasonograficznego.

Diagnostyka nieprawidłowych i obfitych miesiączek

Obfite albo długotrwałe krwawienia mogą prowadzić do niedoboru żelaza i niedokrwistości. W takiej sytuacji lekarz może zalecić między innymi:

• morfologię krwi,
• ferrytynę,
• żelazo i inne parametry gospodarki żelazowej,
• TSH,
• badania układu krzepnięcia, jeżeli istnieją wskazania,
• test ciążowy u kobiet w wieku rozrodczym.

Badania laboratoryjne stanowią jeden z elementów diagnostyki. W zależności od sytuacji konieczne może być również badanie ginekologiczne, USG albo pobranie materiału do dalszej oceny.

Badania w diagnostyce infekcji intymnych

Świąd, pieczenie, nieprawidłowy zapach, zmiana koloru wydzieliny, ból podczas współżycia lub nawracające infekcje mogą wymagać pobrania materiału z pochwy albo szyjki macicy.

W zależności od objawów lekarz może zalecić:

• ocenę mikroskopową wydzieliny,
• posiew z pochwy lub szyjki macicy,
• antybiogram,
• badania molekularne metodą PCR lub NAAT,
• testy w kierunku Chlamydia trachomatis,
• badania w kierunku dwoinki rzeżączki,
• badania w kierunku rzęsistka,
• diagnostykę zakażeń drożdżakowych,
• testy w kierunku innych drobnoustrojów, jeśli są wskazania.

Nie każda obecność drobnoustroju wymaga leczenia. Wynik powinien być analizowany razem z objawami i badaniem ginekologicznym. Samodzielne stosowanie leków przeciwgrzybiczych lub antybiotyków przed pobraniem materiału może utrudnić rozpoznanie.

Badania w kierunku zakażeń przenoszonych drogą płciową

Zakres badań zależy od rodzaju kontaktu, występujących objawów, wieku, liczby partnerów seksualnych oraz indywidualnego ryzyka.

Diagnostyka może obejmować między innymi testy w kierunku:

• chlamydiozy,
• rzeżączki,
• kiły,
• HIV,
• wirusowego zapalenia wątroby typu B,
• wirusowego zapalenia wątroby typu C,
• rzęsistkowicy,
• zakażeń HPV.

Wiele zakażeń przenoszonych drogą płciową może przez długi czas nie powodować wyraźnych objawów. Przykładowo regularne badania w kierunku chlamydii i rzeżączki są zalecane u młodych, aktywnych seksualnie kobiet oraz starszych pacjentek z określonymi czynnikami ryzyka.

W przypadku dodatniego wyniku może być konieczne leczenie partnera lub partnerów, czasowe powstrzymanie się od współżycia oraz wykonanie badania kontrolnego zgodnie z zaleceniem lekarza.

Test HPV i cytologia

Test HPV HR służy do wykrywania materiału genetycznego typów wirusa brodawczaka ludzkiego związanych ze zwiększonym ryzykiem rozwoju raka szyjki macicy.

Cytologia polega natomiast na ocenie komórek pobranych z szyjki macicy. Może być wykonywana metodą klasyczną lub na podłożu płynnym – LBC.

W aktualnym programie profilaktyki raka szyjki macicy w Polsce u kobiet w wieku od 25 do 64 lat podstawowym badaniem może być test HPV HR z genotypowaniem. W przypadku dodatniego wyniku z tej samej próbki wykonywana jest cytologia płynna. Standardowy odstęp między testami HPV HR w programie wynosi pięć lat, ale w zależności od wyniku lekarz może zalecić inną kontrolę.

Nieprawidłowy wynik testu HPV lub cytologii nie oznacza automatycznie raka. Może jednak wymagać dalszej obserwacji, ponownego badania, kolposkopii albo pobrania materiału do badania histopatologicznego.

Jak przygotować się do cytologii lub testu HPV?

Badania nie powinno się wykonywać podczas krwawienia miesiączkowego. Najlepiej zaplanować je w terminie wskazanym przez placówkę.

Przed pobraniem wymazu zazwyczaj zaleca się:

• powstrzymanie od współżycia przez co najmniej 24 godziny,
• niestosowanie leków dopochwowych przez 24–48 godzin,
• niewykonywanie irygacji,
• poinformowanie lekarza o infekcji, krwawieniu i stosowanych preparatach dopochwowych.

Dokładne zalecenia mogą zależeć od rodzaju badania i procedur stosowanych w placówce.

Markery nowotworowe w ginekologii

W określonych sytuacjach klinicznych lekarz może zlecić oznaczenie markerów, takich jak:

• CA-125,
• HE4,
• CA 19-9,
• CEA,
• AFP,
• beta-hCG,
• LDH.

Dobór markera zależy od wieku, objawów, obrazu USG i rodzaju podejrzewanej zmiany.

Czy CA-125 wykrywa raka jajnika?

CA-125 może być podwyższony u części pacjentek z rakiem jajnika, ale jego stężenie wzrasta także w wielu innych sytuacjach, między innymi przy endometriozie, mięśniakach, miesiączce, stanach zapalnych albo chorobach wątroby.

Prawidłowy wynik nie wyklucza nowotworu, natomiast podwyższony wynik nie oznacza automatycznie raka. Z tego względu CA-125 nie powinien być traktowany jako samodzielne badanie profilaktyczne wykonywane u zdrowych kobiet bez wskazań.

Marker ten może mieć znaczenie jako element poszerzonej diagnostyki niepokojącej zmiany w jajniku albo do monitorowania pacjentek z wcześniej rozpoznaną chorobą.

Badania laboratoryjne w diagnostyce niepłodności

Diagnostyka trudności z zajściem w ciążę powinna obejmować oboje partnerów. U kobiety lekarz może zalecić między innymi:

• FSH, LH i estradiol,
• progesteron,
• AMH,
• prolaktynę,
• TSH i FT4,
• badania androgenów,
• beta-hCG,
• badania w kierunku wybranych infekcji,
• morfologię, glukozę i inne badania ogólne.

Wyniki laboratoryjne ocenia się razem z wywiadem, regularnością cykli, badaniem USG, oceną owulacji oraz drożności jajowodów, jeżeli istnieją do tego wskazania.

Badania FSH i LH są często wykonywane na początku cyklu, natomiast progesteron w drugiej jego fazie. Termin powinien być ustalony indywidualnie, ponieważ wykonanie badania w nieodpowiednim dniu może utrudnić interpretację.

Badania przed planowaną ciążą

Przed rozpoczęciem starań o dziecko warto odbyć konsultację ginekologiczną. Lekarz może przeanalizować dotychczasowe choroby, przyjmowane leki, przebyte ciąże, szczepienia oraz wyniki wcześniejszych badań.

W zależności od sytuacji diagnostyka może obejmować:

• morfologię krwi,
• ferrytynę,
• glukozę,
• TSH,
• badanie ogólne moczu,
• grupę krwi i czynnik Rh,
• przeciwciała odpornościowe,
• testy w kierunku wybranych zakażeń,
• cytologię lub test HPV, jeśli przypada termin kontroli,
• badania hormonalne przy nieregularnych cyklach.

Nie każda kobieta planująca ciążę potrzebuje pełnego panelu hormonalnego, oznaczenia AMH ani markerów nowotworowych. Zakres badań powinien wynikać z wywiadu i wskazań medycznych.

Badania laboratoryjne w ciąży

W czasie ciąży badania wykonuje się w określonych terminach. Ich zakres zależy od tygodnia ciąży, wyników wcześniejszych badań oraz indywidualnych czynników ryzyka.

Opieka może obejmować między innymi:

• oznaczenie grupy krwi i czynnika Rh,
• przeciwciała odpornościowe,
• morfologię i ferrytynę,
• badanie ogólne moczu,
• stężenie glukozy,
• doustny test obciążenia glukozą,
• TSH,
• badania w kierunku HIV, HCV, HBV i kiły,
• diagnostykę toksoplazmozy,
• posiew w kierunku paciorkowców grupy B,
• inne badania wynikające ze stanu zdrowia pacjentki.

Aktualny standard opieki okołoporodowej określa zakres badań wykonywanych na poszczególnych etapach ciąży. Plan badań powinien być prowadzony przez lekarza albo położną sprawującą opiekę nad pacjentką.

Badania przy podejrzeniu zespołu policystycznych jajników

Rozpoznanie zespołu policystycznych jajników nie powinno opierać się wyłącznie na jednym badaniu krwi ani na samym obrazie USG.

W zależności od objawów lekarz może zalecić ocenę:

• testosteronu i SHBG,
• DHEA-S,
• androstendionu,
• TSH,
• prolaktyny,
• glukozy,
• insuliny w wybranych sytuacjach,
• lipidogramu,
• innych parametrów pozwalających wykluczyć podobne zaburzenia hormonalne.

Diagnostyka obejmuje również ocenę cykli miesiączkowych, objawów nadmiaru androgenów oraz obraz jajników w badaniu USG.

Badania w okresie okołomenopauzalnym

Uderzenia gorąca, zaburzenia snu, zmiany nastroju, suchość pochwy i nieregularne miesiączki mogą być związane z okresem okołomenopauzalnym.

U kobiet powyżej 45. roku życia z typowymi objawami rozpoznanie często opiera się głównie na wywiadzie. Rutynowe oznaczanie FSH nie zawsze jest konieczne. Badania mogą być jednak potrzebne, gdy objawy pojawiają się wcześniej, są nietypowe albo istnieje podejrzenie innej choroby.

Lekarz może zlecić między innymi morfologię, TSH, glukozę, lipidogram oraz inne badania wynikające ze stanu zdrowia pacjentki.

Jak przygotować się do badań krwi?

Sposób przygotowania zależy od rodzaju oznaczenia. Nie każde badanie hormonalne wymaga pobrania krwi na czczo, jednak równoczesne wykonywanie glukozy, lipidogramu lub innych parametrów może wiązać się z koniecznością powstrzymania się od jedzenia.

Przed badaniem należy:

• sprawdzić, w którym dniu cyklu ma być pobrana krew,
• poinformować lekarza o antykoncepcji i terapii hormonalnej,
• przekazać informacje o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach,
• nie odstawiać leków bez konsultacji,
• unikać intensywnego wysiłku bezpośrednio przed pobraniem,
• zgłosić ciążę lub możliwość ciąży,
• zabrać wcześniejsze wyniki.

Wyniki hormonów wykonane podczas stosowania antykoncepcji hormonalnej albo innych leków wpływających na gospodarkę hormonalną mogą różnić się od wyników uzyskiwanych bez leczenia.

Jak przygotować się do wymazu lub posiewu?

Dokładny sposób przygotowania należy potwierdzić podczas rejestracji. W zależności od rodzaju badania może być konieczne czasowe niestosowanie leków dopochwowych, środków odkażających i irygacji.

Przed pobraniem należy poinformować lekarza o:

• aktualnym krwawieniu,
• ciąży,
• przyjmowanych antybiotykach,
• stosowanych preparatach przeciwgrzybiczych,
• lekach dopochwowych,
• wcześniejszych dodatnich wynikach badań,
• występujących objawach i czasie ich trwania.

Nie należy samodzielnie rozpoczynać leczenia przed pobraniem materiału, chyba że szybkie rozpoczęcie terapii zostało zalecone przez lekarza.

Jak interpretować wyniki badań ginekologicznych?

Wynik znajdujący się poza zakresem referencyjnym nie zawsze oznacza chorobę. Zakresy laboratoryjne nie są tym samym co kryteria rozpoznania konkretnego schorzenia.

Przy interpretacji wyników należy uwzględnić:

• wiek pacjentki,
• dzień i długość cyklu,
• ciążę albo okres po porodzie,
• przyjmowane leki,
• antykoncepcję hormonalną,
• porę pobrania krwi,
• występujące objawy,
• wyniki USG i badania ginekologicznego,
• wcześniejsze wyniki.

Nie należy rozpoczynać leczenia hormonalnego ani stosować suplementów wyłącznie na podstawie samodzielnej interpretacji pojedynczego wyniku.

Co zabrać na konsultację?

Na wizytę warto przynieść:

• dotychczasowe wyniki badań laboratoryjnych,
• opisy badań USG,
• wyniki cytologii i testów HPV,
• kartę przebiegu ciąży, jeśli pacjentka jest w ciąży,
• listę przyjmowanych leków i suplementów,
• informacje o długości i regularności cykli,
• datę pierwszego dnia ostatniej miesiączki,
• wypisy szpitalne i dokumentację wcześniejszego leczenia.

Przydatne może być prowadzenie kalendarza miesiączek i zapisywanie dat krwawień, plamień oraz występujących objawów.